QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH TƯ PHÁP (1945-2025)

Ngày 28.8.1945 Chính phủ lâm thời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra Tuyên cáo trước quốc dân đồng bào cũng như toàn thế giới về việc thành lập Chính phủ nước Việt Nam mới và công bố danh sách nội các thống nhất quốc gia gồm các bộ, ngành để đảm nhiệm sứ mệnh lịch sử trước dân tộc. Bộ Tư pháp đã giúp Chính phủ đặt những “viên gạch” đầu tiên xây dựng Nhà nước dân chủ của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Ngày 7.11.1995 tại Quyết định số 715 Thủ tướng Chính phủ đã quyết định lấy ngày 28.8 hàng năm là ngày “Truyền thống ngành Tư pháp Việt Nam”. Trải qua 80 năm xây dựng, trưởng thành và phát triển, dưới sự quan tâm chỉ đạo của Tỉnh uỷ, HĐND, UBND tỉnh, sự phối hợp của các cấp, ngành, các cơ quan, đơn vị, địa phương, sự nỗ lực phấn đấu của tập thể công chức, viên chức và người lao động trong ngành, sự giúp đỡ của các tầng lớp nhân dân, ngành Tư pháp Hưng Yên đã có bước phát triển mạnh mẽ, thực hiện tốt nhiệm vụ được giao.

Ngành Tư pháp Hưng Yên hiện nay (sau sáp nhập) có gần 500 công chức, viên chức và người lao động từ tỉnh đến cấp xã đều có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ đáp ứng tốt yêu cầu, nhiệm vụ của ngành. Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) tỉnh và cơ sở thường xuyên được củng cố, kiện toàn. Để thực hiện công tác PBGDPL còn có đội ngũ công chức làm công tác pháp chế, báo cáo viên pháp luật cấp tỉnh, hàng trăm báo cáo viên pháp luật cấp huyện cùng gần 19.383 hòa giải viên ở cơ sở. Trong chỉ đạo điều hành, ngành Tư pháp đã hướng mạnh hoạt động về cơ sở, không ngừng đổi mới về tổ chức, nội dung, phương thức hoạt động theo hướng cụ thể, thiết thực. Công tác PBGDPL được đẩy mạnh, có trọng tâm, trọng điểm, bám sát nhiệm vụ chính trị của tỉnh, của ngành. Nội dung, hình thức PBGDPL được đổi mới, ngày càng có hiệu quả, góp phần hình thành nếp sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật; ý thức chấp hành pháp luật của người dân có chuyển biến rõ rệt; năng lực vận dụng, thi hành pháp luật của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong tỉnh được nâng cao. Thông qua công tác PBGDPL và các hoạt động hoà giải ở cơ sở đã nâng cao sự hiểu biết và ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, công chức, viên chức và các tầng lớp nhân dân, góp phần ổn định an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội tại địa phương, hạn chế ở mức thấp nhất tình trạng khiếu kiện vượt cấp.

Công tác xây dựng pháp luật (thẩm định, kiểm tra, rà soát, hệ thống hoá văn bản quy phạm pháp luật...) ngày càng đi vào nề nếp, có chất lượng, bảo đảm tiến độ, khẳng định được vai trò của cơ quan Tư pháp trong việc giúp HĐND, UBND cùng cấp xây dựng, thẩm định, kiểm tra, rà soát, hệ thống hoá văn bản quy phạm pháp luật. Trong những năm qua, ngành đã chủ trì và tham gia soạn thảo, đóng góp ý kiến, thẩm định, kiểm tra, rà soát được hàng nghìn văn bản quy phạm pháp luật, tập hợp hàng chục nghìn văn bản, in và phát hành hàng nghìn cuốn hệ thống hoá văn bản quy phạm pháp luật phục vụ cho việc tra cứu, sử dụng trong công tác quản lý, điều hành, thực thi nhiệm vụ của cán bộ, công chức cũng như việc tìm hiểu pháp luật của nhân dân. Đối với công tác theo dõi thi hành pháp luật đã mang lại những tác động tích cực trong việc nâng cao chất lượng, hiệu quả quản lý nhà nước, góp phần nâng cao ý thức tuân thủ, chấp hành pháp luật của các cơ quan, tổ chức và cá nhân.

Thực hiện các Nghị quyết của Đảng về cải cách tư pháp và chương trình tổng thể cải cách hành chính của Chính phủ, ngành Tư pháp đã chủ động phối hợp với các ngành hữu quan, tham mưu cho UBND tỉnh triển khai các biện pháp để củng cố, phát triển các hoạt động của tổ chức giám định tư pháp, luật sư, công chứng, thừa phát lại, dịch vụ đấu giá tài sản, đáp ứng yêu cầu của các tổ chức, cá nhân trong lĩnh vực này. Công tác quản lý hành chính tư pháp và bổ trợ tư pháp thực hiện có nề nếp và được triển khai đến tận cơ sở. Công tác chứng thực, hộ tịch ở các xã, phường từng bước nâng cao chất lượng, hàng năm các xã, phường thực hiện chứng thực hàng triệu bản sao, đăng ký khai sinh cho hàng chục ngàn trường hợp, cấp đăng ký kết hôn cho hàng ngàn trường hợp. Công tác trợ giúp pháp lý ngày càng được tăng cường về chất và lượng, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước trực thuộc Sở Tư pháp đã tổ chức trợ giúp pháp lý hàng trăm ngàn vụ, việc cho hàng trăm ngàn lượt người, tổ chức hàng trăm đợt trợ giúp pháp lý lưu động, truyền thông trợ giúp pháp lý tại các xã, phường để giải đáp, tư vấn tại chỗ cho những người dân có vướng mắc về pháp luật đồng thời cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho hàng vạn người nghèo, người có công với Cách mạng và một số đối tượng khác theo quy định của pháp luật, giúp họ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật.

Với những thành tích xuất sắc trong việc thực hiện nhiệm vụ chính trị, Sở Tư pháp đã vinh dự được Chủ tịch nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhất, 02 Huân chương Lao động hạng Nhì, 07 lần được tặng Cờ thi đua Chính phủ; 07 lần tặng Cờ thi đua ngành Tư pháp. Ngoài ra 01 tập thể nhỏ thuộc Sở là Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Thái Bình được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Ba năm 2013; 06 tập thể nhỏ (Văn phòng, Phòng Văn bản QPPL, Phòng Phổ biến và TDTHPL, Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh..) được tặng Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ; 01 cá nhân được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhì, 06 lượt cá nhân được tặng Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ; 04 tập thể phòng được tặng Cờ thi đua của UBND tỉnh và nhiều lượt tập thể, cá nhân được tặng Bằng khen của Bộ, ngành Trung ương và Chủ tịch UBND tỉnh; Chiến sỹ thi đua ngành Tư pháp, Chiến sỹ thi đua cấp tỉnh.v.v. … xứng đáng với lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: công tác tư pháp “phải gần dân, hiểu dân, giúp dân, học dân. Giúp dân, học dân để giúp mình thêm liêm khiết, thêm công bằng”; “Các bạn là những người phụ trách thi hành pháp luật. Lẽ tất nhiên các bạn cần phải nêu cao cái gương “Phụng công, thủ pháp, chí công vô tư” cho nhân dân noi theo”.

Năm 2025 là năm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là năm tăng tốc, bứt phá, về đích, phấn đấu đạt và hoàn thành các mục tiêu, chỉ tiêu đã đề ra theo Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, Nghị quyết của Quốc hội, kế hoạch của Chính phủ về phát triển kinh tế - xã hội 05 năm 2021 - 2025; là năm tập trung tổ chức Đại hội Đảng các cấp, tiến tới Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống ngành Tư pháp.

Để đất nước vững bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình phát triển bứt phá, giàu mạnh, hùng cường dưới sự lãnh đạo của Đảng; cùng với việc thực hiện cuộc cách mạng về tinh gọn tổ chức bộ máy, phấn đấu tăng trưởng kinh tế “hai con số”, công tác xây dựng và thi hành pháp luật phải được đổi mới căn bản, tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước. Trong đó, vai trò của Bộ, ngành Tư pháp hết sức nặng nề nhưng cũng vô cùng vinh quang.

Trước đó, tại cuộc họp Tiểu ban văn kiện chuẩn bị cho Đại hội XIV của Đảng, ngày 13/8/2024, lần đầu tiên, Tổng Bí thư sử dụng thuật ngữ “kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam”. Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc quán triệt triển khai tổng kết việc thực hiện Nghị quyết (NQ) 18-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII, tình hình kinh tế - xã hội năm 2024, giải pháp tăng tốc phát triển kinh tế - xã hội năm 2025 và tháo gỡ những “điểm nghẽn”, “nút thắt” về thể chế, ngày 01/12/2024, người đứng đầu Đảng ta khẳng định: Đất nước đã đủ thế và lực; đã đủ ý chí và quyết tâm để bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình phát triển giàu mạnh của dân tộc. Đích đến của kỷ nguyên vươn mình là xây dựng thành công nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa (XHCN), dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, sánh vai với các cường quốc năm châu. Mọi người đều có cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Ưu tiên hàng đầu trong kỷ nguyên mới là thực hiện thắng lợi các mục tiêu chiến lược đã được Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII đề ra; khơi dậy mạnh mẽ hào khí dân tộc, tinh thần tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc, khát vọng phát triển đất nước; kết hợp chặt chẽ sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại.

Câu hỏi đặt ra là, làm thế nào để hiện thực hóa khát vọng vươn mình của dân tộc? Có nhiều việc phải giải quyết, nhưng trong đó, như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhiều lần nhấn mạnh: “Cần tiếp tục tạo đột phá hơn nữa về thể chế phát triển”, “khơi thông “điểm nghẽn của điểm nghẽn”” (phát biểu tại Hội nghị tổng kết thực hiện NQ số 18-NQ/TW, ngày 01/12/2024); “phải biến thể chế từ “điểm nghẽn” trở thành lợi thế cạnh tranh” (phát biểu chỉ đạo tại buổi làm việc với Tiểu ban Kinh tế - Xã hội Đại hội XIV của Đảng, ngày 17/3/2025); “một nhiệm vụ rất trọng tâm là phải tiếp tục quan tâm hoàn thiện thể chế, pháp luật để giải phóng toàn bộ sức sản xuất, khơi thông mọi nguồn lực, phát huy mọi tiềm năng, thế mạnh của đất nước, tận dụng mọi cơ hội để phát triển” (bài viết: Đột phá thể chế, pháp luật để đất nước vươn mình, tháng 5/2025).

Phát biểu chỉ đạo tại buổi làm việc và cụ thể tại Thông báo số 108-TB/VPTW ngày 18/11/2024 thông báo kết luận của đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm tại buổi làm việc với Ban Cán sự Đảng Bộ Tư pháp, người đứng đầu Đảng ta không chỉ khẳng định những kết quả, thành tích đã đạt được của công tác xây dựng và thi hành pháp luật, trong đó có đóng góp của Bộ, ngành Tư pháp mà còn thẳng thắn chỉ rõ, nói rõ nhiều tồn tại, hạn chế và nhấn mạnh Bộ, ngành Tư pháp “lưu tâm, sớm có giải pháp khắc phục”. Và với tinh thần quyết liệt, cấp tốc, không thể chậm trễ hơn được nữa, chỉ hơn 5 tháng sau buổi làm việc của Tổng Bí thư với Ban Cán sự Đảng Bộ Tư pháp, mới đây nhất, ngày 30/4/2025, trong không khí thiêng liêng và hào hùng của dịp kỷ niệm 50 năm thống nhất đất nước, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 66-NQ/TW về “Đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới” - một NQ chuyên đề đặc biệt quan trọng với nhiều quyết sách chiến lược.

Nghị quyết xác định rõ: “Công tác xây dựng và thi hành pháp luật là “đột phá của đột phá” trong hoàn thiện thể chế phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; là một nhiệm vụ trọng tâm của tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng”. Nghị quyết đưa ra và yêu cầu thực hiện 7 nhóm nhiệm vụ, giải pháp cụ thể, đồng bộ, bao gồm: (1) Bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện, trực tiếp của Đảng trong công tác xây dựng pháp luật, phát huy cao độ tính Đảng trong xây dựng và thi hành pháp luật; (2) Đổi mới tư duy, định hướng xây dựng pháp luật theo hướng vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước, vừa khuyến khích sáng tạo, giải phóng toàn bộ sức sản xuất, khơi thông mọi nguồn lực phát triển; (3) Tạo đột phá trong công tác thi hành pháp luật, bảo đảm pháp luật được thực hiện công bằng, nghiêm minh, nhất quán, kịp thời, hiệu lực và hiệu quả; (4) Gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và thi hành pháp luật; (5) Xây dựng giải pháp đột phá nâng cao chất lượng nguồn nhân lực pháp luật; (6) Tăng cường chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật; (7) Thực hiện cơ chế tài chính đặc biệt cho công tác xây dựng và thi hành pháp luật.

Có thể khẳng định rằng, chưa bao giờ, công tác xây dựng và thi hành pháp luật được đặc biệt quan tâm như hiện nay; chưa bao giờ, vai trò, trách nhiệm của Bộ, ngành Tư pháp lớn như hiện nay. Đó vừa là trọng trách nặng nề nhưng cũng là vinh quang mà đội ngũ lãnh đạo, cán bộ, công chức, viên chức ngành Tư pháp phải “đưa vai ra mà gánh lấy”, phải làm tròn sứ mệnh được Đảng, Nhà nước, Nhân dân giao phó. Bộ, ngành Tư pháp đã và đang nỗ lực hết sức mình để xứng đáng với truyền thống vẻ vang 80 năm xây dựng và phát triển.

Trong hành trình 80 năm từ khi ra đời, trưởng thành và không ngừng lớn mạnh, Bộ, ngành Tư pháp đã có một hành trình bền bỉ, tận tụy, gắn liền với lịch sử cách mạng của dân tộc. Trong kỷ nguyên mới của đất nước, mỗi cán bộ, công chức, viên chức ngành Tư pháp hơn lúc nào hết phải nâng cao hơn nữa tinh thần trách nhiệm, tuyệt đối trung thành với Đảng, phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân, luôn đặt lợi ích của đất nước, của Nhân dân lên trên hết, trước hết; đồng thời phải không ngừng đổi mới tư duy để gánh vác, hoàn thành tốt những nhiệm vụ, trọng trách của thực tiễn mới với những yêu cầu “chưa có tiền lệ”.